آیا رانندگی در ترافیک و تعویض مداوم دنده برای شما هم خسته‌کننده است؟ زمانی که گیربکس اتوماتیک برای اولین بار معرفی شد، بسیاری از رانندگان تصور می‌کردند که دیگر دوران رانندگی سخت و دشوار به سر آمده است. درست است که این مدل گیربکس به صورت کلی رانندگی را ساده‌تر کرده؛ اما استفاده صحیح از آن نیازمند درک درستی از نحوه کارکرد، انواع مدل‌ها، مزایا و معایب آن‌ها است.
در این مقاله می‌خواهیم به صورت اختصاصی هر آنچه را که باید در مورد گیربکس اتوماتیک بدانید، برای شما بازگو کنیم. برای آشنایی بیشتر با سازوکار این گیربکس و بررسی مدل‌های آن با ما همراه باشید.
گیربکس اتوماتیک چیست؟
گیربکس اتوماتیک سیستمی است که بدون نیاز به دخالت مستقیم راننده در تعویض دنده‌ها، نیروی موتور را به چرخ‌ها منتقل می‌کند و دنده مناسب را به‌صورت خودکار انتخاب می‌کند. در این نوع گیربکس، برخلاف گیربکس دستی، راننده نیازی به استفاده از پدال کلاچ برای تعویض دنده ندارد. واحد کنترل الکترونیکی گیربکس با دریافت اطلاعات از حسگرها، شرایطی مانند سرعت خودرو، میزان فشردن پدال گاز و دور موتور را بررسی می‌کند تا زمان مناسب برای تعویض دنده را تعیین کند.
در نتیجه، رانندگی با خودروهای مجهز به گیربکس اتوماتیک به‌خصوص در ترافیک شهری راحت‌تر است.
اجزای گیربکس اتوماتیک کدامند؟
انواع مختلف گیربکس اتوماتیک می‌توانند ساختار متفاوتی داشته باشند. اما معمولا اجزای زیر در بیشتر گیربکس‌های اتومات مشاهده می‌شوند:
- مبدل گشتاور (Torque Converter): در بسیاری از گیربکس‌های اتوماتیک معمولی، وظیفه انتقال قدرت موتور به گیربکس را بر عهده دارد.
-
مجموعه چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای: نسبت‌های مختلف دنده را ایجاد می‌کند.
-
کلاچ‌ها و نوارهای داخلی: برای درگیر و سپس آزاد کردن اجزای مختلف مجموعه دنده استفاده می‌شوند.
-
شیرهای برقی (Solenoid): جریان روغن را کنترل کرده و در فرآیند تعویض دنده نقش دارند.
-
پمپ روغن: روغن گیربکس را در مدار به گردش درمی‌آورد و فشار مورد نیاز سیستم را ایجاد می‌کند.
-
واحد کنترل گیربکس (TCU): اطلاعات سنسورها را دریافت کرده و زمان مناسب تعویض دنده را تعیین می‌کند.
-
سنسورها: اطلاعاتی مانند سرعت، دور موتور و وضعیت عملکرد گیربکس را به سیستم کنترل ارسال می‌کنند.
-
روغن گیربکس: وظیفه روانکاری، خنک‌کاری و انتقال فشار هیدرولیکی را بر عهده دارد.
همه چیز درباره روغن ATF یا روغن گیربکس اتومات را در اینجا بخوانید.
گیربکس اتوماتیک چگونه کار می‌کند؟
نحوه عملکرد این سیستم به نوع گیربکس بستگی دارد، اما به صورت کلی می‌توان فرآیند را به شکل زیر خلاصه کرد:
- موتور نیروی تولیدشده را به سیستم انتقال قدرت می‌رساند.
- سنسورها اطلاعاتی مانند سرعت خودرو و دور موتور را ثبت می‌کنند.
- واحد کنترل گیربکس شرایط خودرو را بررسی می‌کند.
- دنده مناسب با توجه به شرایط رانندگی انتخاب می‌شود.
- سیستم هیدرولیکی یا مکانیکی، اجزای لازم را درگیر می‌کند.
- قدرت با نسبت دنده مناسب به چرخ‌ها منتقل می‌شود.
- با تغییر سرعت و شرایط رانندگی، گیربکس مجدد دنده مناسب را انتخاب می‌کند.
انواع گیربکس اتومات
فناوری به‌کاررفته در خودروهای اتوماتیک تماما یکسان نیست. بلکه با گذشت زمان و در طی سال‌ها، انواع مختلفی از گیربکس اتوماتیک به بازار عرضه شدند. در این بخش به معرفی مهم‌ترین مدل‌ها می‌پردازیم.
1. گیربکس AT
گیربکس AT یا Automatic Transmission پایه‌ای‌ترین مدل گیربکس اتوماتیک است. در این سیستم از مبدل گشتاور و مجموعه چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای استفاده می‌شود. تعویض دنده در این گیربکس معمولا نرم و قابل پیش‌بینی است.
در خودروهای داخلی و مونتاژی، نمونه‌هایی از گیربکس‌های AT را می‌توان در برخی مدل‌های پژو 206 تیپ 6، پژو 207 اتوماتیک قدیمی، تارا اتوماتیک و برخی محصولات مونتاژی مشاهده کرد.
2. گیربکس CVT
CVT یا Continuously Variable Transmission برخلاف گیربکس‌های معمولی، نسبت دنده را به صورت پیوسته تغییر می‌دهد. این سیستم معمولاً از دو پولی و یک تسمه یا زنجیر استفاده می‌کند. به همین دلیل در CVT دنده‌های ثابت به شکل گیربکس‌های AT معمولی وجود ندارد.
در خودروهای موجود در بازار ایران، نمونه‌هایی از CVT را می‌توان در برخی محصولات چری و ام‌وی‌ام، جک J4، لیفان X50 و بعضی خودروهای مونتاژی دیگر مشاهده کرد.
3. گیربکس DCT
گیربکس DCT یا دوکلاچه از دو کلاچ برای مدیریت دنده‌ها استفاده می‌کند. یکی از کلاچ‌ها معمولاً دنده‌های فرد و دیگری دنده‌های زوج را کنترل می‌کند. این ساختار باعث می‌شود دنده بعدی تا حد زیادی از قبل آماده باشد و تعویض دنده با سرعت بالایی انجام شود.
در بازار ایران، انواع گیربکس دوکلاچه در برخی خودروهای چری، فونیکس، ام‌وی‌ام، جک و محصولات مونتاژی دیگر دیده می‌شوند.
در مورد 4 تفاوت گیربکس AT و DCT در اینجا بخوانید.
4. گیربکس AMT
AMT در واقع نوعی گیربکس دستی است که عملیات کلاچ‌گیری و تعویض دنده در آن به صورت خودکار انجام می‌شود. به همین دلیل ساختار آن با گیربکس‌های اتوماتیک مجهز به مبدل گشتاور تفاوت دارد.
در بازار ایران معمولا خودروهای اقتصادی مجهز به گیربکس AMT هستند.
مقایسه انواع گیربکس اتوماتیک
| نوع گیربکس | مزایا | معایب |
|---|---|---|
| AT | عملکرد نرم، ساختار شناخته‌شده، دوام بالا در صورت نگهداری صحیح | هزینه تعمیر نسبتاً بالا، وزن بیشتر در برخی مدل‌ها |
| CVT | مصرف سوخت مناسب، انتقال قدرت پیوسته، رانندگی نرم | حساسیت به روغن و سرویس، حس متفاوت شتاب‌گیری |
| DCT | تعویض دنده سریع، شتاب‌گیری مناسب، بازده خوب | حساسیت برخی مدل‌ها به گرما و ترافیک، هزینه تعمیر بالا |
| AMT | ساختار نسبتاً ساده، هزینه تولید پایین‌تر | تعویض دنده نه‌چندان نرم در برخی مدل‌ها، مکث هنگام تعویض |
علائم خرابی گیربکس اتوماتیک کدامند؟
خرابی هر قطعه از گیربکس اتوماتیک می‌تواند بسیار پرهزینه باشد. معمولا شایع‌ترین علائم خرابی به شرح زیرند:
- تقه هنگام تعویض دنده
- تاخیر در حرکت
- صدای غیرعادی
- لرزش خودرو
- نشت روغن
- روشن شدن چراغ هشدار
ما در مقاله‌ای جداگانه، علائم خرابی گیربکس اتوماتیک را به‌طور کامل بررسی کرده‌ایم. اگر می‌خواهید با نشانه‌های رایج خرابی این قطعه و زمان مناسب برای مراجعه به تعمیرکار آشنا شوید، این مقاله را مطالعه کنید.
نکات مهم برای افزایش عمر گیربکس اتوماتیک
با رعایت چند نکته ساده، می‌توان از خرابی زودهنگام گیربکس جلوگیری کرد:
- روغن گیربکس را طبق توصیه سازنده خودرو بررسی و در صورت نیاز تعویض کنید.
- از روغن مخصوص و مورد تأیید سازنده استفاده کنید.
- نشتی روغن را جدی بگیرید و در سریع‌ترین زمان آن را برطرف کنید.
- از شتاب‌گیری‌های مداوم پرهیز کنید.
- اجازه ندهید گیربکس بیش از حد داغ شود.
- هنگام تغییر وضعیت بین D و R، خودرو را کاملاً متوقف کنید.
- در صورت مشاهده تقه، لرزش یا تأخیر در تعویض دنده، خودرو را بررسی کنید.
- سرویس‌های دوره‌ای را به تعویق نیندازید.
جمع‌بندی
در این مقاله سعی کردیم هر آنچه را که باید در مورد انواع گیربکس اتوماتیک و نحوه کارکرد آن بدانید، بازگو کنیم. بررسی سلامت سیستم گیربکس هنگام خرید خودرو بسیار مهم است. بسیاری از ایرادات این سیستم در مراحل اولیه ممکن است به راحتی قابل تشخیص نباشند. بنابراین اگر می‌خواهید خودروی معیوب نخرید، حتما از خدمات کارشناسی خودرو پیش از خرید استفاده کنید.
سوالات متداول
بهترین گیربکس اتوماتیک در ایران کدام است؟
نمی‌توان یک نوع گیربکس را برای همه خودروها بهترین دانست. AT، CVT، DCT و AMT هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. انتخاب مناسب به نوع خودرو، شرایط رانندگی و هزینه نگهداری بستگی دارد.
کم‌استهلاک‌ترین گیربکس اتوماتیک کدام است؟
به طور کلی نمی‌توان یک نوع گیربکس را در تمام خودروها کم‌استهلاک‌ترین دانست؛ زیرا دوام گیربکس به طراحی، کیفیت قطعات، نحوه رانندگی و سرویس‌های دوره‌ای بستگی دارد.
روغن گیربکس اتوماتیک هر چند وقت یک‌بار باید تعویض شود؟
زمان تعویض روغن گیربکس اتوماتیک به نوع گیربکس، مدل خودرو و توصیه سازنده بستگی دارد. برای جلوگیری از استهلاک و اختلال در عملکرد گیربکس، بهتر است برنامه سرویس دوره‌ای خودرو را بررسی کنید و از روغن با مشخصات توصیه‌شده استفاده کنید.
